Start Zęby


PDF Drukuj Email

Wszystko o zębach

Piękne zęby

Zęby są to złożone, twarde twory anatomiczne, stanowiące element układu trawiennego, służące do rozdrabniania pożywienia. Szereg górny tkwi w wyrostkach zębodołowych obu szczęk, zaś dolny w części zębodołowej żuchwy. Zęby odznaczają się wielką twardością, a najbardziej twarda część zęba, czyli szkliwo przewyższa pod tym względem nawet tkankę kostną. Zęby służą do chwytania i rozdrabniania pokarmów, są subtelnym narządem czucia np. na dotyk, czy temperaturę, poza tym odgrywają rolę w mowie artykułowanej. Budowa zębów i stan ich zachowania zależą nie tylko od czynników dziedzicznych, ale również od narządów wewnątrzwydzielniczych, kierujących gospodarką witaminową i wapniową.

 

Spis treści:

 

Budowa zębów

Właściwości zębów

Rodzaje zębów

Wyrzynanie się zębów

 

 

W chwili urodzenia człowiek jest bezzębny, dopiero z końcem 6 miesiąca życia nad dziąsła zaczynają wyrastać pierwsze zęby, których do 30-tego miesiąca życia wyrasta po 10 w każdej szczęce, razem 20 zębów górnych i dolnych. Nazywamy je zębami mlecznymi (dentes decidui). Od 6 roku życia zaczyna wyrastać drugie pokolenie zębów, zwanych zębami stałymi (dentes permanentes). Zęby te wyrastają częściowo w dalszych odcinkach wyrostków zębodołowych, częściowo zaś w miejsce zębów mlecznych, które między 7 a 13 rokiem życia wypadają. Człowiek ma więc po 16 zębów stałych w każdej szczęce, razem więc 32 zęby górne i dolne.

 

Budowa zębów

Ząb wystaje nad dziąsła tylko górnym, najgrubszym swym odcinkiem, zwanym koroną zęba. Koronę pokrywa najtwardszy składnik zęba, tzw. szkliwo, dzięki któremu korona zęba ma barwę białą. Najdłuższa część każdego zęba kryje się w zębodole i nosi nazwę „korzeń zęba”, zaś koniec korzenia to wierzchołek albo szczyt korzenia. Korzeń zęba jest pojedynczy (zęby jednokorzeniowe), może mieć również dwa lub trzy odgałęzienia (zęby dwu i trójkorzeniowe). W pPrzekrój zębarzejściu korony w korzeń znajduje się nieznaczne zwężenie, zwane szyjką zęba, która wystaje nad zębodół i jest objęta dziąsłem. Zarówno korzeń, jak i szyjkę pokrywa cienka warstwa istoty zwanej kostniwem, czyli cementem o zabarwieniu żółtawym i budowie podobnej do budowy tkanki kostnej. Podstawę dla szkliwa i kostniwa stanowi jednolita gruba warstwa istoty twardej, będącej odmianą tkanki kostnej. Stanowi ona największą część zęba, nadaje mu kształt i nosi nazwę zębiny. Wewnątrz zęba znajduje się jama, większa w obrębie korony i górnej części korzenia, zwężająca się stopniowo w cienki kanał w kierunku wierzchołka korzenia. Jamę tę nazywamy komorą zęba, a zwężoną jej część w obrębie korzenia — kanałem korzenia lub przewodem korzeniowym. Jeżeli występuje kilka korzeni, to w każdym z nich istnieje osobny kanał. Kanał korzenia otwiera się na wierzchołku każdego korzenia malutkim otworem, zwanym otworem szczytowym. Kształt i liczba przewodów korzeniowych zarówno w zębach jednokorzeniowych, jak i przede wszystkim w korzeniach zęba wielokorzeniowego nie jest stała i regularna. Szerokie korzenie mogą zawierać dwa przewody. Kanały tych samych korzeni  mogą łączyć się z sobą na różnej wysokości. W pobliżu wierzchołka kanały mogą się rozszczepiać na dwa lub więcej kanalików, które otwierają się samodzielnie. Całą jamę zęba wypełnia wiotka tkanka łączna silnie unaczyniona (tętnice, żyły, naczynia chłonne) i unerwiona, zwana miazgą zęba. Wyróżniamy miazgę znajdującą się w koronie zęba i miazgę zawartą w korzeniu. Przez otwór szczytowy w obręb miazgi zęba wchodzą naczynia i nerwy z zębodołu. Korzeń umocowuje w zębodole łącznotkankowa błona, która go obejmuje, tzw. ozębna, dawniej zwana okostną zębodołową.

Zasadniczymi składnikami ukształtowanego zęba są więc: miazga zębowa wypełniająca komorę zęba i przewody korzeniowe, zębina otaczająca te przestrzenie, szkliwo pokrywające zębinę korony zęba oraz kostniwo (cement) pokrywające zębinę korzenia.

Miazga zęba -  utworzona jest z tkanki łącznej galaretowatej, budową przypominającej tkankę zarodkową. Komórki miazgi są gwiazdkowatymi fibroblastami, które tworząSchemat zęba przestrzenną sieć; są one zanurzone w galaretowatej substancji podstawowej, zawierającej delikatne włókienka klejodajne i srebrochłonne. Poza fibroblastami występują również w miazdze różnokształtne histiocyty. Zewnętrzną warstwę miazgi tworzą odontoblasty, których wypustki cytoplazmatyczne zewnętrzne (tzw. włókna Tomesa) wnikają do kanalików zębiny, wypustki wewnętrzne zaś przechodzą do głębszych, bogatych w komórki warstw miazgi. W ciągu życia człowieka miazga ulega przemianom. U ludzi starszych upodabnia się ona do tkanki łącznej włóknistej na skutek zwiększania się w niej ilości włókien klejodajnych. Różni się ona jednak od tej tkanki, ponieważ nigdy nie występują w niej włókna sprężyste. Miazga jest silnie unaczyniona. Przez otwór szczytowy korzenia wchodzi najczęściej jedna tętniczka, która rozgałęzia się szybko na gęstą sieć włosowatą. Przez tenże otwór opuszcza miazgę jedna lub parę żył i naczynia chłonne. Razem z naczyniami wnikają do miazgi pęczki włókien nerwowych; większość z nich to włókna rdzenne czuciowe. Ich końcowe gałązki tworzą sieć w bezkomórkowej warstwie pod odontoblastami; stąd, tracąc osłonkę rdzenną, biegną wzdłuż odontoblastów i tworzą zakończenie nerwowe na powierzchni ich wypustek zewnętrznych u wejścia do kanalików zębiny. Nie jest dotąd wyjaśnione, jak daleko sięgają one w głąb tych kanalików, jest jednak prawdopodobne, że włókienka nerwowe idą dalej wzdłuż włókien cytoplazmatycznych zewnętrznych odontoblastów i z nimi dostają się pod samo szkliwo, a nawet sięgają do szkliwa w obrębie tzw. wrzecion szkliwnych.

Zębina. Pod względem budowy mikroskopowej zębinę można porównać do tkanki kostnej, której komórki, tu odontoblasty, położone są na jej obwodzie. Poza tym znajdują się w niej ziarnistZdjęcie mikroskopowe zębinyości podobne do ziaren komórek wydzielniczych. Ziarnistości te gromadzą się jedynie w tej części komórki, która przylega bezpośrednio do zębiny. Substancje potrzebne do utworzenia zębiny są dostarczane odontoblastom z naczyń włosowatych, które wnikają pomiędzy wydłużone wypustki tych komórek. W cytoplazmie tych komórek można wykazać jeszcze przed utworzeniem zębiny wapń, potas oraz fosfor, a tuż przed rozpoczęciem tworzenia zębiny wszystkie te substancje występują w odontoblastach w dużej ilości. Wypustki zewnętrzne odontoblastów odpowiadają wypustkom komórek tkanki kostnej, a kanaliki zębiny kanalikom kostnym. Kanaliki zębiny biegną esowatymi liniami od miazgi pod szkliwo, oddając po drodze liczne cienkie odgałęzienia, łączące się z podobnymi odgałęzieniami kanalików sąsiednich. Niektóre z tych końcowych gałązek mogą przechodzić do wewnętrznych warstw szkliwa i tworzyć tam tzw. wrzecionka szkliwne. Ścianę kanalika tworzy cienka zwapniała zębina przykanalikowa. Istota zębiny znajdująca się między kanalikami jest zbudowana z pilśni utkanej z włókienek klejodajnych, spojonych istotą międzywłókienkową zawierającą sole mineralne, głównie fosforan wapnia.Szkliwo zęba

Szkliwo – jest najsilniej zmineralizowaną i jednocześnie najtwardszą częścią zęba, zawierającą głównie fosforan wapnia w postaci submikroskopowych kryształków apatytu. Zbudowane jest z długich pryzmatów szkliwnych, połączonych małą ilością zwapniałej istoty kitowej i biegnących pęczkami przez całą grubość szkliwa. W odcinku przylegającym do zębiny i w zewnętrznej warstwie szkliwa pęczki te mają kierunek prostopadły do powierzchni zęba i zębiny. Środkowe odcinki pryzmatów tworzą linię falistą, odmiennie biegnącą w pęczkach sąsiadujących ze sobą.

Cement - pokrywa zewnętrzną powierzchnię zębiny korzenia i szyjki zęba (gdzie styka się ze szkliwem), aż do otworu szczytowego korzenia; czasem nieco kostniwa wnika także do kanału korzenia. Cement ma budowę podobną do tkanki kostnej i występuje w dwóch odmianach: jako cement komórkowy i bezkomórkowy. Obie odmiany zbudowane są z warstw gęsto utkanych  włókien klejodajnych, między którymi, podobnie jak w tkance kostnej, odkładają się sole mineralne, głównie sole wapnia. W cemencie komórkowym występują typowe komórki kostne (mają one tu nazwę cementoblastów). Z ozębnej tkanki łącznej okrywającej korzeń zęba wnikają do cementu liczne pęczki włókien klejodajnych wiążąc ząb z ozębną.

 

Właściwości fizyczne i chemiczne zębów

Barwa zębów

Barwa zębów. Pod względem barwy odróżnia się na ogół dwa typy zębów: typ niebieskawobiały i żółtawobiały. Zęby niebieskawobiałe (dotyczy to barwy koron) są to na ogół zęby osób astenicznych, skłonnych np. do gruźlicy. Dobrze rozwinięte zęby stałe mają zabarwienie żółtawobiałe, w przeciwieństwie do zębów mlecznych, które prawie zawsze, a więc bez względu na budowę ciała, mają zabarwienie niebieskawobiałe. Korzeń zęba jest bardziej żółty niż korona. Zęby żuchwy są prawie zawsze o jeden odcień jaśniejsze niż zęby szczęki. Kły górne i dolne są nieco bardziej żółte niż pozostałe zęby.

Budowa chemiczna. Badania chemiczne wykazują stosunkowo podobną budowę zębiny i cementu, szkliwo natomiast jest nieco odmienne. Budowa cementu pod względem składników nieorganicznych i organicznych odpowiada całkowicie budowie kości. Zębina zaś po odwapnieniu daje substancję podobną do chrząstki, która w zupełności zachowuje kształt zębiny nie odwapnionej. Szkliwo je

st bardzo ubogie w wodę i w substancje organiczne. Zawartość soli wapnia zębiny jest większa w koronie niż w korzeniu; najstarsze warstwy zębiny są więc bogatsze w wapń niż warstwy młodsze. Szkliwo, najtwardsza część zęba, zawiera 96,5% soli nieorganicznych (w tym 88% fosforanu wapnia oraz 3,5% składników organicznych i wody), zębina — 76%, cement — 68%.

Właściwości mechaniczne. Duże znaczenie mają właściwości mechaniczne zęba. Zębinę cechuje duża sprężystość i twardość, choć pod względem twardości znacznie ustępuje szkliwu. Twardość szkliwa odpowiada twardości topazu, natomiast twardość zębiny — apatytu. Cement pod względem odporności mechanicznej odpowiada tkance kostnej i jest mniej twardy niż zębina. Jeżeli twardość czystego kwarcu przyjmujemy za 1000, to twardość cementu wynosi 250, zębiny 350, a szkliwa 600.

Wielkość zębów. Zasadniczo wielkość zęba, zarówno korony, jak i korzenia, mieści się w bardzo znacznych granicach. Największą długość ma kieł, największą koronę — zęby trzonowe. Do pewnego stopnia wielkość zęba zależy od długości ciała; dotyczy to przede wszystkim szerokości korony; jednak długość zęba, a zwłaszcza długość korzenia, bardzo często odbiega od ogólnej zasady.

 

Rodzaje zębów

Ze względu na kształt i budowę rozróżniamy w uzębieniu stałym człowieka cztery główne rodzaje zębów:

1) zęby sieczne (dentes incisivi) albo siekacze
2) kły (dentes canini)
3) zęby przedtrzonowe (dentes premolares) albo przedtrzonowce
4) zęby trzonowe (dentes molares) albo trzonowce

 

Rodzaje i rozmieszczenie zębów

 

W uzębieniu mlecznym są tylko trzy rodzaje zębów:

1) zęby sieczne,
2) kły
3) zęby trzonowe

 

 

Właściwe zęby trzonowe w uzębieniu mlecznym nie występują; w miejsce zębów przedtrzonowych występują zęby nieco inaczej ukształtowane, podobne do stałych trzonowych i noszące nazwę trzonowych mlecznych. Pozostałe grupy uzębienia mlecznego są podobne do grup zębów stałych, tylko od nich mniejsze i delikatniejsze. Liczba i ogólny kształt zębów zarówno uzębienia stałego, jak i uzębienia mlecznego są jednakowe w szczęce i w żuchwie, przy czym zęby są umieszczone symetrycznie. Uzębienie stałe każdej połowy szczęki składa się z dwóch siekaczy, jednego kła, dwóch zębów przedtrzonowych i trzech zębów trzonowych.

Zęby stałe

Zęby sieczne, czyli siekacze. Kształt korony wszystkich zębów siecznych podobny jest do dłuta krawędzią zwróconego ku zębom przeciwległym. Powierzchnia zewnętrzna (wargowa) i wewnętrzna (językowa) zwężają sięSiekacze nieco w kierunku korzenia.  Powierzchnia zewnętrzna jest prawie czworokątna i w pobliżu szyjki kończy się zaokrąglonym brzegiem. Jest ona wypukła w kierunku podłużnym i poprzecznym, z tym że wypukłość poprzeczna zaznacza się silniej w części przyśrodkowej niż w części bocznej (cecha krzywizny). Powierzchnia zewnętrzna ma zwykle trzy niskie zaokrąglone listewki podłużne, którym na świeżo wyrzniętych zębach na krawędzi siecznej odpowiadają trzy niewielkie, nieco stępione ząbki. Ulegają one jednak szybko starciu. Powierzchnia wewnętrzna (językowa) jest kształtu bardziej trójkątnego i szczególnie w zębach górnych silnie wklęsła w kierunku podłużnym. Przy szyjce kończy się ona tępym wzniesieniem, tzw. guzkiem zębowym. Wykazuje on dużą zmienność, może być pojedynczy lub podzielony na dwa lub trzy małe guzki. Powierzchnie styczne (przyśrodkowa i boczna) są mniej więcej trójkątne; powierzchnia przyśrodkowa prawie pod prostym kątem przechodzi w krawędź sieczną, powierzchnia boczna w przejściu w krawędź sieczną jest wyraźnie zaokrąglona. Każdy siekacz ma tylko jeden korzeń, zwykle nieco bocznie odchylony. Korzenie są stożkowate i spłaszczone z boków, zwłaszcza w dolnych zębach. Na powierzchniach bocznej i przyśrodkowej korzenia występuje zwykle po jednym płytkim rowku podłużnym.
Komora zęba ma większe wymiary w kierunku poprzecznym niż strzałkowym. W kierunku krawędzi siecznej tworzy trzy uchyłki, które odpowiadają trzem pierwotnym ząbkom. Z zębów siecznych górnych przyśrodkowy jest większy od bocznego. Zęby sieczne dolne są w ogóle mniejsze od górnych, a dolny boczny ząb sieczny jest większy od przyśrodkowego. Zęby sieczne służą głównie do odgryzania kęsów.

Siekacz górny przyśrodkowy jest największy ze wszystkich siekaczy i jego korona widziana od przodu ma charakterystyczny kształt łopatkowaty.Siekacze górne boczne

Siekacz górny boczny jest mniejszy i węższy od przyśrodkowego. Powierzchnia językowa jest silniej wklęsła niż na siekaczu przyśrodkowym i czasem ma wielki guzek zębowy, który wznosi się ku tyłowi od właściwej korony. Między tym guzkiem, a resztą powierzchni może występować głęboki dołek, tzw. otwór ślepy, gdzie mogą się zbierać resztki pokarmów i gdzie z łatwością powstaje próchnica zębów. Siekacz górny boczny pod względem kształtu i wielkości jest bardzo zmienny, choć w mniejszym stopniu niż ząb mądrości; wykazuje on oznaki redukcji i często ma postać szczątkową, np. małego pieńka. Całkowity brak tego zęba również nie należy do rzadkości.

Siekacze dolne są mniejsze od górnych, przy czym odwrotnie niż w szczęce, siekacz dolny przyśrodkowy jest mniejszy od bocznego. Powierzchnia wargowa obu zębów jest gładka i słabo wypukła, listewki podłużne rzadko występują. Na brzegu siecznym świeżo wyrzniętego zęba mogą być trzy drobne ząbki. Powierzchnia językowa jest silnie wklęsła w kierunku podłużnym. Guzek zębowy jest dobrze rozwinięty, ale mało zróżnicowany. Kąt między powierzchniami stycznymi, a krawędzią sieczną zęba przyśrodkowego jest obustronnie ostry, natomiast w zębie bocznym kąt boczny jest zaokrąglony. Kierunek korzenia na zębie przyśrodkowym jest prawie pionowy lub nawet nieco pochylony przyśrodkowo, cecha korzenia tutaj więc nie występuje. Natomiast przeważnie zaznacza się ona na siekaczu dolnym bocznym. Cecha krzywizny w obu dolnych siekaczach nie jest miarodajna. Do siekacza dolnego przyśrodkowego żadna z typowych cech, które pozwalają na rozróżnienie prawych i lewych zębów, nie daje się więc na ogół zastosować. Natomiast w siekaczu bocznym można stwierdzić zarówno cechę korzenia, jak i cechę kąta.

Kły. Są najsilniej rozwiniętymi zębami jednokorzeniowymi. W odróżnieniu od siekaczy zamiast krawędzi siecznej kieł zaopatrzony jest w wierzchołek żucia. Korona bowiem na swym wolnym końcu przechodzi w krawędź, której krótszy odKłycinek przyśrodkowy wytwarza kąt z dłuższym odcinkiem bocznym. Można sobie wyobrazić, że forma ta powstała z krawędzi siecznej po usunięciu jej odcinków bocznych, środek krawędzi zaś wytworzył wierzchołek. Podstawa korony jest szczególnie gruba w kierunku wargowo-językowym. Na powierzchni językowej korony, tak samo jak na siekaczach, znajduje się guzek zębowy. Komora górnych i dolnych kłów wybiega ku wierzchołkowi w jeden zaostrzony uchyłek. Jest ona szczególnie obszerna w kierunku wargowo-językowym i z obu boków spłaszczona.

Kieł górny jest najdłuższym zębem całego uzębienia (około 27 mm), który służy człowiekowi  do odrywania kęsów. Powierzchnia wargowa korony jest mniej więcej pięciokątna.  Jest ona silnie wypukła, zwłaszcza w kierunku poprzecznym. Grzebień rozpoczynający się na wierzchołku dzieli powierzchnię wargową na dwie części, przyśrodkową bardziej wypukłą (cecha krzywizny) i boczną. Podobny, ale znacznie wyraźniejszy grzebień dzieli również powierzchnię językową korony. Zarys powierzchni językowej jest podobny do zarysu powierzchni wargowej. Guzek zębowy jest bardzo silnie rozwinięty, jednak stopniowo przechodzi w powierzchnię językową korony. Kąt boczny powierzchni stycznej jest bardziej zaokrąglony od przyśrodkowego (cecha kąta). Korzeń jest bardzo silny, o przekroju trójkątno-owalnym. Powierzchnia wargowa jest szeroka, a powierzchnia językowa tworzy zaokrągloną krawędź. Wierzchołek korzenia jest często zakrzywiony bocznie lub ku tyłowi. Cały korzeń jest pochylony nieco bocznie. Na obu powierzchniach stycznych korzenia występują podłużne rowki. Do rzadkości należą dwukorzeniowe kły górne.

Kieł dolny ma słabszą koronę i krótszy korzeń niż kieł górny. Szczególnie mały jest on u kobiet, często niewiele szerszy od swego sąsiada, siekacza dolnego bocznego. Korona kłów dolnych jest węższa i dłuższa niż górnych. Powierzchnie styczne korony są ułożone bardziej równolegle i wskutek tego zanika pięciokątny kształt korony. Kąt boczny powierzchni stycznej również na dolnym kle jest bar- dziej przesunięty w kierunku korzenia niż na powierzchni przyśrodkowej i silniej zaokrąglony (cecha kąta). Granica wargowa szkliwa sięga dalej w kierunku korzenia niż na kle górnym, stąd większa długość korony. Brzeg szkliwa na powierzchni stycznej bocznej zachodzi dalej w kierunku korzenia niż na powierzchni przyśrodkowej. Różnica może dochodzić do 3 mm, przeciętnie wynosi ona od 1,5 do 2 mm. Cechą charakterystyczną jest również silne pochylenie powierzchni wargowej korony w stosunku do pochylenia korzenia. Występuje ono we wszystkich dolnych zębach z wyjątkiem siekaczy. Poza tym cechą charakterystyczną jest szybkie zużycie wierzchołka korony.

Zęby przedtrzonowe służą do przecierania pokarmów, choć nie w tym stopniu, co wieloguzkowe zęby trzonowe; działanie ich przy żuciu kęsów jest inne niż krawędzi siecznych siekaczy czy wierzchołków koron kłów. Pod Zęby przedtrzonowewzględem kształtu i czynności zęby przedtrzonowe stanowią postać przejściową do zębów trzonowych. W miejsce krawędzi siecznej czy brzegu wolnego, który spotykamy na zębach siecznych i na kłach, na koronie zębów przedtrzonowych występuje wyraźna powierzchnia żucia, która dźwiga dwa guzki.  Zęby przedtrzonowe są więc  zębami dwuguzkowymi , jeden z guzków leży po stronie policzkowej korony, drugi po stronie językowej. Ten  ostatni odpowiada guzkowi zębowemu siekaczy i kłów. Guzek policzkowy jest wyższy od językowego, tylko ząb przedtrzonowy górny drugi ma oba guzki tej samej wysokości. Guzek językowy zębów przedtrzonowych górnych wchodzi w zagłębienie między oba guzki dolne. Guzki policzkowe zębów górnych zachodzą na dolne od strony policzka. Na powierzchni żucia znajduje się podłużna bruzda przebiegająca równolegle do łuku zębowego; oddziela ona większą część policzkową wraz z guzkiem policzkowym od mniejszej części językowej z guzkiem językowym. W pobliżu obu końców powierzchni żucia z przodu i z tyłu dzieli się ona na dwa małe rozbieżne ramiona. Graniczą one z przodu i z tyłu z tzw. listewkami brzeżnymi szkliwa, które łączą guzek policzkowy z guzkiem językowym. Bruzda podłużna wcina się nieraz głęboko w obręb zębiny, na dnie pokryta tylko cienką warstwą szkliwa. Są to miejsca, w których rozpoczyna się zazwyczaj proces próchniczy. Kształt korony zębów przedtrzonowych jest podobny do pryzmatu czworościennego; obwód poziomy górnych jest czworokątny i nieco wydłużony, dolnych — mniej więcej okrągły. Korzeń nieco pochylony ku tyłowi jest spłaszczony od przodu do tyłu; na obu jego większych powierzchniach stycznych znajdują się podłużne rowki. W zębach przedtrzonowych górnych korzeń bywa często dwudzielny, na dolnych natomiast jest zawsze pojedynczy. Komora zęba w kierunku powierzchni żucia ma dwa uwypuklenia, odpowiadające dwóm guzkom.  Kanał korzenia często bywa podzielony na dwa ramiona, ramię policzkowe i językowe.

Zęby przedtrzonowe górne. Na przekroju poprzecznym zęba korona przedstawia wydłużony czworokąt o zaokrąglonych brzegach; długa oś jest ustawiona w kierunku policzkowo-językowym. Powierzchnia policzkowa korony jest większa od językowej. Guzek policzkowy pierwszego zęba jest wyższy od językowego, na drugim zaś oba guzki są mniej więcej tej samej wysokości. Przekrój poprzeczny korzenia jest owalny, wydłużony. Zamiast powierzchni policzkowej i językowej znajdują się dwa zaokrąglone brzegi. Powierzchnie styczne korzenia, przednia i tylna, mają podłużne rowki, które mogą być płytkie, przeważnie jednak wcinają się głęboko i na górnym zębie przedtrzonowym pierwszym mogą spowodować rozszczepienie pojedynczego korzenia na korzeń policzkowy i językowy. Dwa korzenie górnego przedtrzonowa pierwszego występują w przeszło 50%, natomiast ząb przedtrzonowy górny drugi  w przeważającej większości (około 85%) ma korzeń pojedynczy, choć silnie wyżłobiony. W rzadkich przypadkach również korzeń policzkowy może być podzielony na dwa korzenie, przedni i tylny. Wtedy w mniejszym lub większym stopniu ząb jest trójkorzeniowy i przypomina górny trzonowiec. Zazwyczaj istnieją dwa kanały korzenia, nawet w zębach jednokorzeniowych.

Zęby przedtrzonowe dolne odróżniają się od górnych przede wszystkim swym mniej więcej okrągłym obwodem powierzchni żucia. Guzki policzkowe są wyższe od językowych i na pierwszym zębie często połączone grzebieniem szkliwa, który dzieli bruzdę podłużną na dołek przedni i tylny. Ząb przedtrzonowy dolny drugi jest większy od pierwszego. Jego guzek językowy jest silniej rozwinięty, szerszy i tylko nieco niższy od policzkowego. Guzek językowy przedtrzonowca dolnego pierwszego   jest mały i niski; ząb ten może być podobny do kła. Pojdynczy korzeń obu dolnych zębów przedtrzonowych jest okrągławy; na drugim zębie przedtrzonowym jest silniejszy, odpowiednio do silniejszego rozwoju całego zęba. Powierzchnie styczne przednia i tylna są przeważnie gładkie, rzadziej wyżłobione. Kanał korzenia jest pojedynczy, rzadko podwójny.

Zęby trzonowe. Ze wszystkich zębów to właśnie trzonowce mają najsilniej rozwiniętą koronę. Korona zębów górnych ma na ogół kształt zbliżony do rombu, dolnych natomiast do wydłużonego prostokąta. Zęby trzonowe sąZęby trzonowe wieloguzkowe. Zęby górne są najczęściej czteroguzkowe, dolne cztero- lub pięcioguzkowe. Z czterech guzków dwa są położone po stronie policzkowej, pozostałe dwa po stronie językowej.  Jeżeli w dolnych zębach występuje pięć guzków, to dwa z nich ustawione są po stronie językowej, a trzy po stronie policzkowej. Guzki są różnie rozłożone na górnych i dolnych zębach, a mianowicie w ten sposób, że jedne guzki wchodzą w zagłębienia między guzkami swych antagonistów. Umożliwia to czynność rozcierania i mielenia kęsóZąb trzonowyw; między powierzchniami żucia zębów trzonowych powstaje największy ucisk, ponieważ leżą one najbliżej przyczepów mięśni żwaczowych. Z silnym rozwojem i zróżnicowaniem powierzchni żucia łączy się moc zęba i liczba jego korzeni, za pomocą których zęby trzonowe są bardzo silnie umocowane w szczękach i żuchwie. Zęby przedtrzonowe rzadko tylko są wyposażone w dwa oddzielne korzenie, natomiast zęby trzonowe mają prawie stale dwa, trzy, a czasami nawet większą liczbę korzeni.  W szczęce dwa korzenie są położone po stronie policzkowej, jeden po stronie językowej; w żuchwie jeden jest położony do przodu (mezjalnie), drugi do tyłu (dystalnie). Pierwszy ząb trzonowy jest największy, ostatni najmniejszy; jest on zwykle silnie zredukowany i wyrzyna się ze znacznym opóźnieniem (ząb mądrości), a nieraz nawet wcale się nie wyrzyna. Obszerna komora zębów trzonowych mieści się głównie w obrębie szyjki; ku powierzchni żucia tworzy ona tyle uwypukleń, ile ząb ma guzków. Liczba przewodów korzeniowych odpowiada na ogół liczbie korzeni.

Zęby trzonowe górne. Korona zębów trzonowych górnych w przekroju poprzecznym ma kształt rombu, którego dłuższa przekątna skierowana jest od strony przednio-policzkowej ku stronie tylno-językowej, natomiast przekątna krótsza od strony przednio-językowej ku stronie tylno-policzkowej. Na powierzchni żucia najczęściej występują cztery guzki, rzadziej trzy; większa liczba guzków zdarza się tylko jako odmiana, zwłaszcza na zębach mądrości. Układ guzków i przedzielających je bruzd jest bardzo zmienny. Odróżnia się dwa korzenie policzkowe, przedni i tylny, oraz jeden korzeń językowy.

Ząb trzonowy górny pierwszy. Obwód korony tego zęba ma kształt rombu. Z czterech guzków powierzchni żucia dwa guzki leżą po stronie policzkowej, pozostałe dwa po stronie językowej. Przedni guzek strony językowej jest zwykle największy, tylny tej samej strony najmniejszy. Oba guzki policzkowe, przedni i tylny, są prawie tej samej wielkości.  Z trzech korzeni trzonowca górnego pierwszego oba policzkowe, przedni i tylny, są spłaszczone od przodu do tyłu; przedni z nich jest silniejszy. Na swych powierzchniach przedniej i tylnej są podłużnie wyżłobione. Korzeń językowy jest silniejszy od policzkowych, w obwodzie bardziej okrągły, na swej powierzchni językowej ma podłużny rowek. W przypadkach złączenia się korzeni, co w pierwszym zębie trzonowym występuje rzadziej niż w drugim, korzeń językowy zlewa się z tylnym korzeniem policzkowym, albo też oba korzenie policzkowe w mniejszym lub większym stopniu zlewają się z sobą.

Ząb trzonowy górny drugi. Korona drugiego górnego zęba trzonowego występuje w trzech typowych postaciach. Postać pierwsza jest prawie wiernym powtórzeniem formy pierwszego zęba trzonowego. Stopniowa redukcja tylnego guzka językowego pro wadzi do drugiej postaci, trójguzkowej. W typie tym pierwotnie przedni guzek językowy, który teraz jest jedynym guzkiem językowym, przesuwa się ku tyłowi; korona na przekroju przybiera kształt trójkąta. Forma ta występuje mniej więcej w połowie przypadków. W postaci trzeciej korona jest silnie spłaszczona i na przekroju przybiera kształt owalu, którego długa oś jest ustawiona skośnie, kierując się od strony przedniej i policzkowej do tylnej i językowej. Guzek przedni językowy zbliża się do guzka tylnego policzkowego. W krańcowych przypadkach guzki te mogą się z sobą zlewać, a wtedy z zęba czteroguzkowego powstaje ząb trójguzkowy. Ta trzecia forma występuje rzadko, w 5 do 10% przypadków. Korzenie przypominają swą budową korzenie pierwszego zęba trzonowego, tylko ich zlewanie się występuje częściej. W przeciwieństwie do pierwszego zęba trzonowego tutaj przedni korzeń policzkowy zazwyczaj łączy się z korzeniem językowym. Korzenie są słabsze niż w pierwszym zębie i rozbieżność ich przebiegu jest mniejsza.

Ząb trzonowy górny trzeci (górny ząb mądrości) jest najbardziej zmienny pod względem kształtu i wielkości. Czasem może on być nie mniejszy niż drugi ząb trzonowy, czasem występuje jako mały, szczątkowy „pieniek", czasem wreszcie nie rozwija się wcale. Najczęściej ząb mądrości ma postać trójguzkową z dwoma guzkami policzkowymi i jednym językowym; obok tej formy zdarzają się typy czteroguzkowe lub wieloguzkowe  oraz postacie o koronie spłaszczonej jak w drugim trzonowcu. Tak samo zmienna jest liczba korzeni. Zmienny jest również kształt komory zęba i liczba przewodów korzeniowych, która może być zmniejszona do dwóch, a w rzadkich przypadkach nawet do jednego.

Zęby trzonowe dolne mają korony w kształcie podłużnego prostokąta. Każdy z dolnych trzonowców może mieć pięć lub cztery guzki. Na zębach czteroguzkowych bruzdy międzyguzkowe mają kształt krzyża o jednym ramieniu biegnącym poprzecznie w kierunku policzkowo-językowym, a drugim — podłużnie w kierunku prostopadłym do poprzedniego. Na zębach pięcioguzkowych tylny koniec ramienia podłużnego jest rozszczepiony i obejmuje piąty, tylny guzek. Zęby mają po dwa korzenie, przedni i tylny. Komora zęba jest obszerna i leży głównie w jego szyjce. Zęby trzonowe dolne są mniej zmienne niż górne. Jeżeli zachodzi redukcja liczby guzków, to dotyczy ona części policzkowej tylnego odcinka korony, w górnych natomiast — tylnego odcinka części językowej.

Ząb trzonowy dolny pierwszy - ma najczęściej czworokątny obwód korony i pięć guzków na powierzchni żucia. W pozostałych przypadkach występują cztery guzki, (rzadko sześć). Guzek piąty jest położony na tylnym końcu powierzchni żucia, nieco przesunięty policzkowo; guzek szósty, jeżeli występuje, jest wciśnięty między oba guzki policzkowe. Jeżeli oba guzki występują jednocześnie, korona jest sześcioguzkowa. Z pięciu guzków trzy zawsze leżą po stronie policzkowej, dzięki czemu powierzchnia policzkowa korony jest nieco uwypuklona. Guzki językowe są mniejsze, lecz wyższe od policzkowych; piąty guzek tylny jest najmniejszy.

Ząb trzonowy dolny drugi ma koronę mniej wydłużoną od pierwszego i najczęściej cztery guzki na powierzchni żucia oddzielone od siebie bruzdą w kształcie krzyża. Korzenie i komora zęba trzonowego dolnego drugiego mają kształt podobny do pierwszego, tylko tutaj zrastanie się korzeni występuje częściej i kanał korzenia przedniego często bywa pojedynczy.

Ząb trzonowy dolny trzeci (dolny ząb mądrości) jest bardzo zmienny, choć w znacznie mniejszym stopniu niż górny. Jest on mniejszy od drugiego dolnego zęba trzonowego, jednak Zęby mądrościwiększy od górnego zęba mądrości. Mniej więcej w połowie przypadków jest czteroguzkowy, rzadziej pięcioguzkowy. Bardzo często korzenie tego zęba zlewają się z sobą w słabszym lub silniejszym stopniu, tak że czasem, choć niezbyt często, wytwarza się jeden korzeń stożkowaty. W większości przypadków występuje jeden przewód korzeniowy przedni i jeden tylny. W rzadkich przypadkach korzenie dolnego zęba mądrości mogą obrastać kanał żuchwy, obejmując przebiegające w nim naczynia i nerw zębodołowy dolny. Przy usuwaniu zęba mogą one być silnie uszkodzone, co powoduje krwotok.

Zęby mleczne

W skład uzębienia mlecznego w szczęce i żuchwie z prawej i lewej strony wchodzą po dwa siekacze, jeden kieł i dwa zęby trzonoZęby mlecznewe. Pierwsze zęby mleczne wyrzynają się w drugiej połowie pierwszego roku życia dziecka; do 30 miesiąca wyrzynają się wszystkie zęby mleczne, 10 górnych i 10 dolnych. Do 6 roku życia zęby mleczne są jedynym uzębieniem. Od tego czasu do 13 roku życia wyrastają kolejno zęby stałe; część ich wyrasta w dalszych odcinkach wyrostków zębodołowych, część zaś wyrzyna się na miejscu zębów mlecznych. Od 7 do 12 roku życia uzębienie składa się częściowo z zębów mlecznych, częściowo z zębów stałych. Przy wymianie zębów korzenie w większej części zanikają; z tego powodu ząb mleczny rozluźnia się w zębodole i wypada prawie bez bólu i krwawienia. Zęby mleczne, z wyjątkiem zębów trzonowych, mają w zasadzie kształt podobny do zębów stałych, są od nich jednak w ogóle znacznie mniejsze i delikatniejsze. Szkliwo ma barwę białą z odcieniem niebieskawym. Przed przejściem korony w szyjkę szkliwo zębów mlecznych jest znacznie zgrubiałe, wskutek czego szyjka jest wyraźnie odgraniczona. Korony siekaczy i kłów są stosunkowo szersze i krótsze w porównaniu z koronami zębów stałych i dlatego uzębienie mleczne oglądane od przodu wydaje się niższe od uzębienia stałego. Zęby mleczne również ustawione są bardziej pionowo niż zęby stałe; mają one na ogół kształt mniej od nich zmienny.

Siekacze mleczne. Korony siekaczy mlecznych są zupełnie podobne do stałych. Na powierzchni językowej znajduje się zawsze duży; niezróżnicowany guzek zębowy. Trójząbkowa budowa krawędzi siecznej młodych siekaczy stałych tu nie występuje; tylko górne siekacze mleczne zamiast ząbków mają falisty brzeg sieczny. Korzeń górnego przyśrodkowego siekacza mlecznego jest nieco spłaszczony od przodu do tyłu, korzenie pozostałych siekaczy są okrągłe. Cecha krzywizny jest bardzo wyraźna. Cecha korzenia wyraźnie w stępuje w górnych zębach, w dolnych natomiast nie zawsze jest zaznaczona.

Kły mleczne. Kły uzębienia mlecznego podobne są do kłów stałych. Cecha krzywizny jest bardzo wyraźna; korzenie są okrągłe i odchylone w kierunku pierwszego zęba trzonowego.

Zęby trzonowe mleczne. Z całego uzębienia tylko zęby trzonowe mleczne różnią się od zębów stałych. Mają one wygląd podobny do zębów trzonowych stałych i stąd pochodzi ich nazwa, choć zajmują miejsce zębów przedtrzonowych. Ząb trzonowy mleczny górny pierwszy występuje w dwóch postaciach. Jego korona (zwłaszcza powierzchnia żucia) może być podobna do korony pierwszego stałego zęba przedtrzonowego; wtedy powierzchnia żucia jest prawie trójkątna.  Powierzchnia żucia może także być czworokątna, wydłużona w kierunku przednio-tylnym. Jest to postać zbliżona do zęba trzonowego stałego. Cechą szczególną obu postaci jest tępa guzkowata wyniosłość, tzw. guzek trzonowy, położony tuż przy szyjce zęba z przodu na powierzchni policzkowej korony. Ząb trzonowy mleczny górny drugi pod względem liczby i układu guzków oraz korzeni jest podobny do pierwszego stałego zęba trzonowego górnego. Guzek nieprawidłowy  występuje nawet częściej niż na tym ostatnim. Ząb trzonowy mleczny dolny pierwszy ma czworokątną powierzchnię żucia, nieco wydłużoną od przodu do tyłu. Ma ona cztery lub pięć guzków; dwa językowe i dwa lub trzy niższe guzki policzkowe; jedne od drugich są oddzielone bruzdą strzałkową. Ząb ten na swej powierzchni policzkowej ma analogiczną wyniosłość, co górny pierwszy. Ma on dwa korzenie, przedni i tylny i pod tym względem, jak również pod względem ogólnej budowy, odpowiada dolnemu stałemu zębowi trzonowemu. Ząb trzonowy mleczny dolny drugi mało różni się od pierwszego dolnego stałego zęba trzonowego. Na powierzchni policzkowej zaznacza się bardzo słaby guzek trzonowy. Korona jest wydłużona w kierunku strzałkowym i na swej powierzchni żucia ma pięć guzków; trzy po stronie policzkowej i dwa po stronie językowej. Dwa korzenie, przedni i tylny, silnie się rozchodzą.

 

Wyrzynianie się zębów

Wymiana zębów nie jest powtórzeniem tego samego procesu. Jest ona konieczna, ponieważ zęby pojawiają się od razu w swej ostatecznej wielkości, zęby dorosłego człowieka byłyby więc zbyt duże dla szczęki noworodka. Mniejsze i mniej liczne zęby mleczne zachowują się dopóty, dopóki duże zęby stałe nie znajdą miejsca w szczęce i żuchwie. Z chwilą całkowitego wyrznięcia się uzębienia mlecznego (po 2 roku życia) przednia część szczęki i żuchwy osiąga już swą ostateczną wielkość. Dalsza część przedłuża się następnie ku tyłowi, robiąc miejsce dla zębów trzonowych. Na ogół wymiana zębów (wraz z wyrznięciem się zębów trzonowych) trwa od 7 do 13

 

Okres wyrzynania i wypadania zębów mlecznych

 

roku życia; tylko ząb mądrości wyrzyna się znacznie później, między 17, a 30-35 rokiem życia. Noworodek nie ma ani jednego zęba, który by się wydostał na powierzchnię dziąsła. Zarówno jednak w szczęce, jak i w żuchwie noworodka oprócz wszystkich 10 zębów mlecznych, znajdujących się w różnym stopniu rozwoju, kryją się zawiązki stałych siekaczy, kłów, pierwszych zębów trzonowych i pierwszych przedtrzonowych. Korony zębów mlecznych noworodka są już w zupełności rozwinięte, a tworzenie się korzeni jest dopiero zapoczątkowane. Po wyrznięciu się zębów mlecznych następuje dalsze wapnienie korzeni. Przerzynanie się zębów przez dziąsła odbywa się w stałej kolejności, ale czas, w którym każda para zębów się wyrzyna, podlega dużej zmienności osobniczej. Zęby żuchwy wyrzynają się wcześniej niż odpowiednie zęby szczęki; dotyczy to zarówno zębów mlecznych, jak i stałych. U dziewczynek zęby wyrzynają się wcześniej niż u chłopców; w uzębieniu stałym różnica ta wynosi średnio 4,5 miesiąca. Pojawianie się zębów mlecznych rozpoczyna się wyrzynaniem przyśrodkowego siekacza, a kończy wyrzynaniem drugiego zęba trzonowego mlecznego. Kolejność wyrzynania się zębów przerywa tylko kieł, który występuje dopiero po pierwszym zębie trzonowym mlecznym. Pierwszym wyrzynającym się zębem uzębienia stałego jest ząb trzonowy pierwszy, po czym dopiero dalsze wyrzynanie postępuje równomiernie od przyśrodkowego siekacza do trzeciego zęba trzonowego; tylko kieł, tak jak w uzębieniu mlecznym, wyrzyna się później, mniej więcej jednocześnie z drugim zębem przedtrzonowym.

 

Czas i kolejność wyrzynania się zębów mlecznych

1. Siekacze przyśrodkowe: w 6-9 miesiącu życia
2. Siekacze boczne: w 8-11 miesiącu życia
3. Zęby trzonowe pierwsze: w 12-16 miesiącu życia
4. Kły: w 16-20 miesiącu życia
5. Zęby trzonowe drugie: w 20-30 miesiącu życia

 

Na uwagę zasługuje opóźnione wyrzynanie się kła, które tłumaczy się tym, że zawiązek kłów znajduje się znacznie głębiej od pozostałych zawiązków zębów, wymaga więc więcej czasu do osiągnięcia wolnej przestrzeni w szczęce i żuchwie. Jednoroczne dziecko miewa zwykle 8 zębów, półtoraroczne — 16, dwu i półroczne — pełne uzębienie mleczne. Już podczas wytwarzania się uzębienia mlecznego rozpoczyna się wapnienie koron zębów stałych. U noworodka wierzchołki guzków pierwszych zębów trzonowych są już zwapniałe. W końcu pierwszego roku życia rozpoczyna się wapnienie pierwszych trzech zębów, a w 5 roku życia wszystkie korony lub ich większa część, z wyjątkiem zęba mądrości, są już wytworzone.

 

Jako pierwszy ząb uzębienia stałego wyrzyna się w ciągu 6 roku życia pierwszy ząb trzonowy, tzw. sześcioletni, zwykle najpierw dolny, i funkcjonuje w ciągu kilku lat wspólnie z trzonowymi mlecznymi. W ciągu 7-8 roku (lub nawet od 6) wypadają przyśrodkowe siekacze mleczne i bezpośrednio potem wyrzynają się ich zęby zastępcze w żuchwie. a następnie w szczęce. W rok później występują siekacze boczne (8-9 rok), następnie pierwsze przedtrzonowe (10-11 rok), później drugie przedtrzonowe i kły (11-12 rok), wreszcie drugie trzonowe (12-14), tzw. zęby dwunastoletnie; ze znacznym opóźnieniem, jako ostatnie wyrzynają się zęby mądrości. O ile zęby mleczne wyrzynają się mniej więcej w ciągu 2 lat, to wyrzynanie się zębów stałych trwa około lat 18.

 

1. Trzonowe pierwsze: w 6-7 roku życia
2. Siekacze przyśrodkowe: w 7-8 roku życia
3. Siekacze boczne: w 8-9 roku życia
4. Przedtrzonowe pierwsze: w 10-11 roku życia
5. Kły: w 11-12 roku życia
6. Przedtrzonowe drugie: w 11-12 roku życia
7. Trzonowe drugie: w 12-14 roku życia
8. Trzonowe trzecie: w 17-30 roku życia

 

Korzenie zębów mlecznych osiągają pełną długość w 2-4 roku życia. W tym wieku rozpoczyna się zanik korzenia siekacza przyśrodkowego. Korzenie zębów stałych osiągają pełną długość począwszy od 10 roku życia.

 

Okres wyrzynania zębów stałych